Trong những năm qua, công tác quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa trên địa bàn TP.Hội An tiếp tục thu đạt nhiều thành quả quan trọng nhờ gắn liền với thực tiễn cuộc sống, giữ gìn bản sắc văn hóa và hướng đến phát triển kinh tế du lịch.
Theo số liệu thống kê, hiện nay trên địa bàn TP.Hội An có tổng cộng 1.406 di tích, trong đó có 1.130 di tích trong khu phố cổ và 276 di tích ngoài phố cổ. Số di tích được chia thành 4 loại hình gồm: di tích lịch sử, di tích kiến trúc nghệ thuật, di tích khảo cổ và danh lam thắng cảnh. Cùng với đó là giá trị di sản văn hóa phi vật thể phong phú gắn với di tích cũng như trong đời sống của nhân dân.
Nhìn chung, từng di tích và cả di sản văn hóa Hội An đã được chăm nom, quản lý và phát huy ngày càng hiệu quả nhờ sự chỉ đạo chặt chẽ của chính quyền, sự phối hợp đồng bộ của các đơn vị, đoàn thể và sự chung tay hỗ trợ của cả cộng đồng, đặc biệt là vai trò của các chủ di tích, đại diện chủ di tích… Hiện nay, UBND thành phố đã thành lập được Tổ quản lý di tích cho 10 di tích xếp hạng cấp quốc gia, chỉ đạo UBND các xã phường thành lập Tổ quản lý khoảng 90 di tích thuộc thẩm quyền của địa phương. Các xã phường: Cẩm Nam, Cẩm Châu, Cẩm An, Cửa Đại, Sơn Phong, Tân Hiệp và Cẩm Kim cũng đã tiến hành củng cố, kiện toàn đội ngũ quản lý di tích ở địa bàn dân cư, tập trung là di tích thuộc sở hữu cộng đồng. Gắn công tác quản lý với phát huy giá trị các di tích trong hoạt động du lịch cộng đồng, các cấp chính quyền thành phố và ngành chức năng cũng xây dựng nội dung và triển khai làm 72 bảng nội quy dựng đặt tại các di tích để phục vụ nhân dân và du khách. Ông Võ Duy Trung – Phó Trưởng Phòng Quản lý đô thị cho biết, nhờ có sự đồng hành, sự tích cực hưởng ứng của cộng đồng dân cư trong phố cổ cũng như các chủ di tích, Hội An đạt được nhiều thành tựu quan trọng, đã đạt những giải thưởng quan trọng trong công tác tu bổ cũng như trong công tác phát huy giá trị di sản.
Với hướng nhìn lâu dài và từng bước mở rộng không gian du lịch văn hóa ra vùng ven, Trung tâm QLBTDSVH đã thực hiện chỉ đạo của UBND thành phố, hoàn thành việc lập hồ sơ trình và được UBND tỉnh công nhận xếp hạng di tích cấp tỉnh cho Khu phố mang dấu ấn kiến trúc Pháp trên đường Phan Bội Châu; triển khai khai quật 2 di tích khảo cổ học (trong đó có 1 di tích phục vụ thực hiện dự án quy hoạch phát triển đô thị của thành phố – đó là di tích Ruộng Đồng Cao nằm trong dự án quy hoạch khu dân cư Xuân Lâm – Tu Lễ – Xuân Hòa) và đề xuất phương án bảo tồn cho 8 di tích khác cũng nằm trong dự án quy hoạch. Bên cạnh đó, Trung tâm đã thực hiện điều tra, khảo sát về làng gốm Thanh Hà nhằm tạo cơ sở dữ liệu khoa học và đề xuất định hướng bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa làng nghề truyền thống; đồng thời đầu tư, lắp đặt bản đồ phân bổ, bảng chỉ dẫn đường, bảng thuyết minh thông tin di tích trên địa bàn các phường Cẩm An, Cẩm Nam, xã Cẩm Hà, Tân Hiệp…
Công tác khảo sát, nắm bắt tình hình tại các di tích cũng được chú trọng thường xuyên. Qua đó, chính quyền thành phố đã kịp thời chấn chỉnh, khắc phục những vấn đề phát sinh như: môi trường vệ sinh không đảm bảo, sử dụng không gian bất hợp lý, xuống cấp hạng mục di tích… Trung tâm cũng đã thực hiện phục chế Bằng di tích xếp hạng cấp quốc gia của đình Sơn Phong, Bằng di tích xếp hạng di tích cấp tỉnh của lăng Trà Quân (xã Cẩm Thanh) và tham mưu cấp lại giấy chứng nhận cho khoảng 20 di tích bảo vệ của thành phố bị hư hỏng; chú trọng chống đỡ các di tích xuống cấp trong mùa mưa bão, bổ sung các di tích xuống cấp vào danh mục đầu tư giai đoạn tiếp theo; sơn kẻ bia, quét vôi bia thông tin hơn 50 di tích thuộc các loại hình.
Đối với di sản văn hóa phi vật thể, thành phố đã trình hồ sơ và được Bộ VH-TT&DL công nhận vinh danh các nghề và lễ hội truyền thống: yến Thanh Châu, mộc Kim Bồng, gốm Thanh Hà, trồng rau Trà Quế, lễ hội Tết Nguyên tiêu, Tết Trung thu ở Hội An, nghề đan võng ngô đồng Cù Lao Chàm và nghề làm nhà tre dừa Cẩm Thanh vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Ông Nguyễn Văn Sơn – Chủ tịch UBND thành phố nói: “Đây là kết quả của một quá trình phấn đấu lâu dài, chủ động sáng tạo, linh hoạt của Đảng bộ, chính quyền và nhân dân thành phố, đặc biệt là những chủ di tích trong việc đề ra hướng đi phù hợp cho việc phát triển KTXH bền vững và bảo tồn di sản. Thực tế cho thấy rằng, công tác bảo tồn, phát huy giá trị di sản đô thị cổ Hội An đã trở thành điểm sáng, được UNESCO vinh danh và được nhiều địa phương trong nước nghiên cứu, học tập”.
Ở vùng ven đô, công tác phát huy giá trị di tích được thể hiện chủ yếu qua hình thức tuyên truyền, giáo dục truyền thống lịch sử, văn hóa của địa phương. Đặc biệt bộ phận di tích cộng đồng ngày càng trở thành thiết chế văn hóa tín ngưỡng quan trọng trong đời sống nhân dân, thường xuyên được chăm nom, duy trì cúng tế theo phong tục truyền thống. Một số địa phương còn chú trọng định hướng phát triển kinh tế lồng ghép với phát huy thế mạnh di sản trong hoạt động du lịch – dịch vụ, trong đó trọng điểm là các làng nghề truyền thống: gốm Thanh Hà, rau Trà Quế, mộc Kim Bồng, rừng dừa Bảy mẫu Cẩm Thanh, danh thắng bãi tắm Cửa Đại, An Bàng, các di tích và danh thắng ở xã đảo Tân Hiệp… Ông Trần Ánh – Bí thư Thành ủy, Chủ tịch HĐND thành phố cho rằng, cố gắng phát huy truyền thống văn hóa, làm cho khu phố cổ Hội An, làm cho các di tích ở vùng ven nói chung trở thành nền tảng, động lực cho sự phát triển. “Hội An đã không chọn công nghiệp, không chọn ngư nghiệp, không chọn nông nghiệp làm mũi nhọn bởi lẽ Hội An có một lợi thế hơn hẳn, đó là những giá trị di sản, không những là giá trị văn hóa mà còn là giá trị thiên nhiên. Nhờ vậy Hội An có điều kiện phát triển rất tốt”, ông Ánh nói.
Thực tiễn cho thấy, trong nhiều năm qua giá trị văn hóa khu phố cổ Hội An luôn được gìn giữ, phát huy tốt. Các di tích ở vùng ven luôn được chăm nom, tu bổ và ngày càng gắn chặt với đời sống tinh thần của nhân dân, đóng góp tích cực vào sự phát triển du lịch của thành phố.
ĐỖ HUẤN