Buồn lo phố cổ

Từ khi khu phố cổ Hội An được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa thế giới, du lịch ở Hội An phát triển nhanh chóng đã mang lại những đổi thay lớn lao, tích cực nhưng đồng thời cũng ẩn chứa những nguy cơ khó lường. Rồi dịch Covid-19 bùng phát, kéo dài gần 2 năm qua làm cho ngành du lịch điêu đứng. Những khoảng trống vắng, lặng lẽ ở Hội An từ khi có dịch đã để lại nhiều buồn lo, suy ngẫm.

Thời du lịch phát triển, hầu như nhà nào trong khu phố cổ cũng là nơi kinh doanh, buôn bán

Trước khi đại dịch Covid-19 bùng phát trên toàn cầu, tính tròn 20 năm khu phố cổ Hội An được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa thế giới Hội An (4.12.1999), Hội An là một điểm du lịch hấp dẫn của quốc gia và quốc tế. Lượng du khách đến tham quan phố cổ Hội An tăng nhanh, từ gần 100 ngàn lượt khách tham quan trong năm 1999 đến năm 2019 đã tăng lên gần 2,5 triệu lượt. Toàn thành phố có 704 cơ sở lưu trú đủ loại hình (khách sạn, biệt thự, villa, homestay…) với gần 11.745 phòng. Tỷ trọng ngành kinh tế du lịch chiếm hơn 72% so với GDP toàn thành phố. Đời sống đại bộ phận nhân dân cũng khá hẳn lên từ ngành kinh tế này, thu nhập bình quân đầu người năm 2019 đạt hơn 53 triệu đồng.

Tuy vậy, sự phát triển của du lịch đã gây ra áp lực lớn và ẩn chứa nguy cơ khó lường đối với việc bảo tồn di sản. Cả khu phố thời ấy trở thành “siêu thị” khổng lồ, là nơi phục vụ chủ yếu cho mục đích kinh doanh, thậm chí là có những ngôi nhà được bán và cho thuê hoàn toàn dẫn đến nhà ở chỉ trở thành nơi bán hàng, mất đi hình ảnh vốn có của phố cổ – đó là nhà phố kết hợp với cửa hàng, tức là nơi sinh hoạt kết hợp với nơi kinh doanh. Từ kết quả kiểm tra, khảo sát của đơn vị, Th.S Phạm Phú Ngọc – Giám đốc Trung tâm QLBTDSVH Hội An cho biết: “Hầu như không có ngôi nhà nào trong khu phố cổ mà không dùng để kinh doanh, rất ít, chỉ còn lại 1 – 2 cái. Những năm trước đây việc kết hợp vừa kinh doanh vừa ở trong các ngôi nhà, các di tích rất phổ biến. Nhưng mà từ những năm 2014 đến 2017 và đến bây giờ thì hầu như tỷ lệ gia tăng rất nhiều, một số ngôi nhà chỉ dùng để kinh doanh, không có người ở. Đây là vấn đề hết sức quan ngại, chúng ta hay dùng từ là biến dạng trong di tích”.

Sự quá tải của phố cổ Hội An thời du lịch phát triển đã gây nên sự mất cân bằng về cơ chế cùng tồn tại và phát triển giữa du khách và cộng đồng cư dân bản địa, về quản lý rủi ro trong các ngành nghề, về sự phai nhạt nếp sống văn hóa được hình thành từ bao đời do sự giảm sút dân số trong khu phố cổ… Tiến sĩ Ando Katsuhiro – Trường Đại học Yamanashi – Nhật Bản chia sẻ những thông tin cần lưu ý, trong trào lưu du lịch mang tính toàn cầu, đòi hỏi có cơ chế cùng tồn tại và phát triển giữa khách du lịch và người dân địa phương nhưng ở Hội An thời gian qua lượng du khách gia tăng nhưng dân số trong khu phố cổ lại giảm đi, các ngành nghề ở Hội An thì phụ thuộc vào du lịch đến hơn 60%. “Điều này không có vấn đề gì nếu trong giai đoạn du lịch phát triển ổn định, tuy nhiên nếu du lịch bị rơi vào khủng hoảng do thiên tai, dịch bệnh, biến cố trong quan hệ quốc tế giống như những nơi khác trên thế giới, thì rủi ro này không thể tránh khỏi. Còn dân cư di dời xa do các khu phố bị thương mại hóa, dân số càng ngày càng giảm đã phát sinh thách thức làm thế nào để duy trì sinh hoạt và lối sống vốn có tại khu phố cổ”, TS Ando nói.

Thực tế là từ năm 2020 đến nay, do ảnh hưởng của dịch bệnh Covid-19 xảy ra liên tục và kéo dài đã tác động tiêu cực đến kinh tế, đời sống của nhân dân và công tác bảo tồn, phát huy giá trị di sản khu phố cổ. Lượng khách tham quan và doanh thu bán vé sụt giảm nghiêm trọng. Năm 2020, tổng thu ngành du lịch đạt thấp nhất vòng 10 năm qua, khoảng 771 tỷ đồng, giảm hơn 78% so với năm 2019. Trong 6 tháng đầu năm nay, nguồn thu này đạt 107,5 tỷ đồng, bằng 15,33% so với cùng kỳ năm trước. Nhịp sống trong khu phố cổ chững lại, nhiều di tích, nhà ở, hàng quán đóng cửa. Tính đến cuối tháng 5 vừa qua, trên địa bàn thành phố có 198 doanh nghiệp tạm ngừng kinh doanh, 62 doanh nghiệp chấm dứt hoạt động và bỏ địa chỉ kinh doanh, số hộ kinh doanh nghỉ hẳn là 121 hộ, số hộ tạm nghỉ kinh doanh càng ngày càng tăng không thống kê được, trong đó phường Minh An – trung tâm của phố cổ số trường hợp xin nghỉ gần như 100%. Điều đó cũng gây trở ngại cho công tác quản lý của cơ quan chức năng vì khó tiếp cận được chủ nhà. Không có sự tập trung cư trú, sinh hoạt của cư dân sẽ tác động mạnh hơn đến nguy cơ mai một, biến đổi các giá trị văn hóa phi vật thể. Di tích kiến trúc đóng cửa lâu ngày, không có sự cư trú của người dân cũng sẽ nhanh bị xuống cấp. Nguy cơ cháy, nổ sẽ tăng lên. Công tác ứng cứu trong các tình huống xấu trở nên khó kịp thời và kém hiệu quả. “Trong điều kiện phần lớn chủ sở hữu các ngôi nhà cổ là ở Hà Nội, Sài Gòn, Đà Nẵng nhưng gần đây do đang ảnh hưởng dịch bệnh, không có hoạt động kinh tế cho nên người ta đóng cửa, không có hoạt động kinh doanh, không có ai trực ở đó cho nên nguy cơ chập điện dẫn đến cháy nổ là rất lớn”,  Chủ tịch UBND thành phố Nguyễn Văn Sơn nói.

Rõ ràng, những tác động và hệ lụy của sự phát triển du lịch đối với di sản văn hóa thế giới – khu phố cổ Hội An thời hưng thịnh 20 năm trước và giai đoạn suy giảm, đầy khó khăn do đang và còn tiếp tục chịu ảnh hưởng bởi dịch bệnh Covid-19 đã đặt ra nhiều thách thức. Nhất thiết phải có những điều chỉnh thích hợp để vừa bảo tồn di sản văn hóa thế giới đô thị cổ vừa đảm bảo để Hội An phát triển bền vững, trở thành điểm đến mang bản sắc độc đáo, luôn được du khách yêu thích.

ĐỖ HUẤN