Trước những áp lực của sự phát triển và biến đổi khí hậu, Di sản văn hóa và thiên thiên Hội An đang ngày càng bị tác động tiêu cực. Chính vì thế, việc đề xuất một cơ chế đặc thù cho công tác quản lý và phát huy Di sản Hội An là yêu cầu cấp thiết.
Sau 18 năm Đô thị cổ Hội An được UNESCO công nhận là di sản văn hóa thế giới (4/12/1999 – 4/12/2017), những thành quả mà cán bộ và nhân dân thành phố Hội An đạt được là vô cùng to lớn trên mọi lĩnh vực.
Tuy nhiên, di sản Hội An hôm nay đang bước vào một giai đoạn mới với nhiều nguy cơ, thách thức mới. Đó là nguy cơ do biến đổi khí hậu toàn cầu mà khu vực Hội An là trọng điểm ở miền Trung. Đáng quan tâm là bão, lụt đi theo là sóng và nước biển dâng, xói lở bờ sông, bờ biển, tình trạng bồi cạn, ngập úng và hệ lụy bởi xả lũ, nguy cơ vỡ đập thủy điện đầu nguồn. Cùng với đó là nguy cơ cháy nổ, áp lực về dân số, mật độ và thành phần dân cư trong đô thị, mặt trái của tốc độ đô thị hóa, phát triển du lịch làm ảnh hưởng đến tính toàn vẹn, chân xác của di sản văn hóa, của cảnh quan môi trường sống, cảnh quan di tích và các quan hệ xã hội, gia đình, tộc họ.
Di sản đang bị tác động tiêu cực bởi nhiều áp lực- Ảnh: Quốc Hải
Chính vì thế, trong cuộc làm việc với thành phố Hội An mới đây, Thủ tướng Chính phủ Nguyễn Xuân Phúc đã chỉ đạo các Bộ, ngành Trung ương, tỉnh Quảng Nam và Thành phố Hội An khẩn trương lập và trình Chính phủ một cơ chế đặc thù để quản lý. “Điều quan trọng là không để phố cổ bị phá vỡ, vì vậy tôi đề nghị các đồng chí tiếp tục trình cơ chế về trùng tu, tôn tạo di sản văn hóa thế giới đô thị cổ Hội An, vùng trọng điểm mưa lũ để chúng ta có điều kiện giữ gìn, bảo tồn, phát huy trong thời gian đến” – Thủ tướng nói.
Năm ngoái, kỳ họp thứ 3 HĐND tỉnh khóa XI đã thông qua Nghị quyết về một số cơ chế đối với Hội An. Ông Nguyễn Văn Dũng – Chủ tịch UBND thành phố cho biết, trong văn bản trình và đề án xin cơ chế thì thành phố đã báo cáo với tỉnh là hiện Hội An đang phải làm nhiều việc không chỉ cho địa phương, tỉnh mà cả nước, đó là phải quản lý một khu di tích là di sản văn hóa thế giới. Hội An có 1.480 di tích, trong đó hơn 300 di tích bằng gỗ, vì thế, vấn đề quản lý, bảo tồn, trùng tu để giữ gìn nguyên vẹn khu di sản là không đơn giản.
Chủ tịch UBND thành phố nói: “Các di tích luôn bị xuống cấp nên nguồn để trùng tu, tôn tạo luôn là yêu cầu cấp thiết. Chúng ta đề xuất và tỉnh đã có cơ chế là thuận lợi thứ nhất. Cái thứ hai, chúng ta đang quản Khu dự trữ sinh quyển thế giới Cù Lao Chàm – Hội An, bao gồm cả Khu di sản. Hội An đang chịu áp lực rất lớn trong phát triển, phát triển trong điều kiện bảo tồn và làm thế nào để phát triển bền vững. Cụ thể là phải bảo tồn cho được đa dạng sinh học rừng ngập mặn, vùng chuyển tiếp, vũng lõi Cù lao Chàm,… mà để làm được việc này phải có bộ máy, phải có kinh phí, có nghiên cứu khoa học mới thực hiện được. Vấn đề này cần có cơ chế và đã được tỉnh chấp thuận”.
Để quản lý Khu di sản và Khu sinh quyển thế giới, bộ máy quản lý, vận hành tại Hội An hiện đang lớn hơn so với các địa phương khác. Vì thế, tỉnh cũng đang nghiên cứu và chấp nhận tồn tại bộ máy vì yêu cầu nhiệm vụ.
Một trong những nội dung quan trọng nhất hiện nay là nguồn thu sau thuế từ yến sào, thu bán vé tham quan khu phố cổ và Cù lao Chàm. Nghị quyết HĐND Tỉnh đã để lại 100% cho Hội An được chi và quản lý qua ngân sách. Trên thực tế, Hội An đang đại diện cho Quảng Nam về các hoạt động lễ hội với bình quân mỗi năm gần 20 sự kiện. Nếu không có nguồn thu trên thì thành phố không đủ nguồn lực tổ chức lễ hội, giải quyết cấp thời việc xuống cấp di tích, sạt lở bờ biển, cháy,…
Làm việc với Hội An, Thủ tướng Chính phủ đã chỉ đạo các Bộ, ngành Trung ương, tỉnh và thành phố khẩn trương lập và trình Chính phủ một cơ chế đặc thù để quản lý Di sản- Ảnh: Quốc Hải
Hiện nay, Hội An đang được Trung ương và tỉnh giao nhiệm vụ phấn đấu trở thành trung tâm du lịch của cả nước với lượt khách đến trên 1 triệu lượt/năm. Năm 2016, Hội An đã đón hơn 2,6 triệu lượt khách. Về tiêu chí thì Hội An đã đảm bảo là một trung tâm du lịch, thế nhưng, nhiều vấn đề cần phải làm, đặc biệt là tính chính quy, chuyên nghiệp trong hoạt động du lịch. Thực tế, hệ thống hạ tầng du lịch Hội An chưa đảm bảo, bài bản.
Trong khi đó, hạ tầng các tuyến giao thông du lịch chính đang quá tải và xuống cấp nghiêm trọng; nguồn lực lao động có đào tạo, có chất lượng trong lĩnh vực dịch vụ du lịch thiếu trầm trọng, không đáp ứng kịp với nhu cầu phát triển. Vì thế, trong việc quy hoạch bảo tồn, tu bổ và phát huy giá trị luôn đặt ra thách thức cần phải giải quyết về các mối quan hệ, đó là: Bảo tồn và phát triển; bảo tồn vừa đảm bảo nguyên tắc về tính chân xác, vừa phải đáp ứng được nhu cầu cuộc sống của cư dân đương đại; mối quan hệ giữa vấn đề về dân số, dân cư trong sự biến động liên quan đến việc bảo tồn những giá trị di sản văn hóa vật thể và phi vật thể, đến các giềng mối trong quan hệ xã hội, cộng đồng, trong tộc họ, gia đình; mối quan hệ giữa lợi ích của cả cộng đồng với quyền và lợi ích của từng nhóm cá nhân và từng cá thể.
Những hạn chế, bất cập trên đã được Đảng bộ, Hội đồng nhân dân, các cấp chính quyền, nhân dân thành phố Hội An sớm nhận thức một cách sâu sắc, nghiêm túc và đầy trách nhiệm. Nhờ đó, nhiều vấn đề đang được từng bước tháo gỡ, khắc phục nhưng vấn đề đặt ra không thể một sớm, một chiều có thể giải quyết ngay được mà cần phải có sự quan tâm hơn nữa của Trung ương, tỉnh, địa phương và những người yêu mến Di sản Hội An.
Mới đây, UBND thành phố tiếp tục giao cho Trung Tâm Quản lý Bảo tồn Di sản Văn hóa Hội An lập một Quy chế quản lý, sử dụng và phát huy phố cổ trình tỉnh phê duyệt. “Thành phố đã giao cho Trung Tâm soạn thảo một quy chế đề nghị tỉnh ban hành, đó là quy chế quản lý, sử dụng và phát huy phố cổ. Nó bao gồm tất cả các quy chế trước đây thành phố ban hành mà trái với Luật định. Ví dụ như quy chế quản lý khu phố cổ, quy chế trật tự kinh doanh, quy chế về biển hiệu quảng cáo, quy chế về tham quan du lịch. Những quy chế này được tập hợp thành quy chế chung về quản lý, sử dụng và phát huy phố cổ trình tỉnh phê duyệt để mang tính pháp lý chứ không những điều này nó trái với Luật định. Bởi vì, những Nghị định, Luật của Chính phủ ban hành thì cấp dưới không thể ban hành thêm. Nhưng đối với Hội An là di sản sống, ngay cả việc cấp phép sửa chữa, kinh doanh thì ai cấp, cấp nào cấp hoặc ủy quyền cho ai thì phải có chính danh.”– Ông Nguyễn Chí Trung – Giám đốc Trung tâm cho biết:“
Tin rằng, sau khi được tỉnh phê duyệt Quy chế quản lý, sử dụng và phát huy phố cổ, Hội An sẽ tiếp tục lập và trình Chính phủ một cơ chế đặc thù để quản lý toàn diện Di sản văn hóa thế giới, vì mục tiêu phát triển bền vững./.
Quốc Hải