Ngày 2/2/2023, Bộ Văn hóa – Thể thao & Du lịch chính thức có Quyết định đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia: Lễ hội truyền thống, tập quán xã hội và tín ngưỡng Tết Nguyên Tiêu ở Hội An. Đây là một lễ hội thể hiện sự giao lưu, tiếp biến văn hóa của cộng đồng người Việt, người Hoa, các tôn giáo và người nước ngoài ở Hội An.
Tuổi đã ngoài 80 nhưng những ngày này, cụ Lưu Hùng – Thủ từ Đình Ông Voi – Hội An vẫn chạy tới chạy lui chuẩn bị mọi thứ cho lễ hội Nguyên tiêu. Theo cụ, cứ lệ sau những ngày Tết Nguyên đán, người dân Hội An lại chuẩn bị lễ tết Nguyên Tiêu. Đây vừa là dịp cúng tế cầu an, tế tự, cầu tài, xin lộc đầu năm tại những di tích tín ngưỡng trên địa bàn thành phố và một số hội quán ở trong khu phố cổ, đồng thời là dịp để cộng đồng cư dân mở hội vui chơi trước khi bước vào công việc của năm mới với ước vọng mọi việc hanh thông, như ý.
“Hồi tôi còn nhỏ, ở ngay Đình Hội An này, Nguyên tiêu thực sự là ngày hội khi các bô lão đến đọc thơ, uống trà, hàn huyên tâm sự. Tôi rất vinh dự và tự hào là một công dân Hội An, góp chút tâm nguyện để lễ hội Tết Nguyên tiêu quê mình được tôn vinh là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia”.
Theo nhà nghiên cứu Nguyễn Chí Trung – Chủ tịch Hội Khoa học – Lịch sử thành phố Hội An, thời gian diễn ra hội Tết Nguyên tiêu ở Hội An bắt đầu từ ngày 14 đến ngày 16 tháng Giêng, tuy vậy, các hoạt động cộng đồng tập trung chủ yếu từ ngày 12 đến ngày 18, lễ chính vào ngày 16 tháng Giêng. “Lễ tết Nguyên tiêu ở Hội An được hình thành trên cơ sở truyền thống văn hóa bản địa của Việt Nam, có sự giao thoa văn hóa với các nước Nhật Bản, Trung Hoa trong lịch sử” – Nhà nghiên cứu Nguyễn Chí Trung, nói.
Vào dịp này, tại các di tích đình làng, miếu xóm, tổ chức lễ kỳ yên đầu năm, cầu cho dân làng bình an, mùa màng bội thu, mưa thuận gió hòa và cũng là dịp cúng tế các bậc tiền hiền, hậu hiền có công khai khẩn vùng đất, lập làng xã. Riêng đối với một số hội quán, đình miếu ở khu vực phố cổ tổ chức cúng cầu an, đồng thời là ngày tế tự Tiền hiền, gặp mặt đồng hương của từng bang hội. Các thương nhân cúng tế cầu tài lộc, công việc làm ăn được thuận lợi.
Tại các Chùa thì cúng tế, cầu kinh cầu mong quốc thái dân an và tổ chức nhương sao giải hạn nhằm đáp ứng nhu cầu tín ngưỡng của Phật tử. “Đây là lễ hội trăng rằm đầu tiên của năm mới – một vầng trăng viên mãn nên mọi người thường đến Chùa để cầu an cho gia đình, tham gia lễ phóng sanh đăng, phát tâm làm việc thiện và cầu mong thế giới hòa bình”- Đại đức Thích Thông Lưu – Phó Ban Trị sự Giáo hội Phật giáo thành phố Hội An, chia sẻ.
Ở các hội quán của cộng đồng người Hoa ở Hội An đều tổ chức cúng tế long trọng, hội quán Triều Châu, hội quán Quảng Triệu trang trí cờ hoa rực rỡ, đèn lồng nhiều màu sắc, bên trong các khám thờ cũng được trang hoàng lộng lẫy, trang nghiêm. Ngoài việc cúng tế tưởng niệm Tiền hiền còn cúng các vị Thần đang được thờ tại hội quán như Thiên Hậu Thánh Mẫu, Phục Ba Tướng Quân, Quan Công,…
“Trong lễ cúng Nguyên tiêu ở các Hội quán còn duy trì một số món ăn đặc trưng của cộng đồng người Hoa, góp phần tạo nên văn hóa ẩm thực Hội An. Bên cạnh việc cúng tế còn có diễn ra các hoạt động vui chơi phụ trợ như diễn xướng, múa thiên cẩu, hát nhạc Trung Hoa, viết vẽ thi pháp, trò chơi bài chòi,…” – Bà Trần Thị Lệ Xuân – Phó Phòng Quản lý Di sản – Trung tâm Quản lý bảo tồn di sản văn hóa Hội An, cho biết.
Ông Tống Quốc Hưng – Trưởng Phòng Văn hóa & Thông tin thành phố Hội An cho hay, những tập tục, lễ nghi trong quá trình thực hành di sản lễ Tết Nguyên tiêu gắn với từng di tích vật thể cụ thể, tạo nên tập quán xã hội, lễ hội đặc trưng của cộng đồng người dân Hội An, góp phần làm phong phú đời sống văn hóa của cư dân địa phương.
“Lễ hội Nguyên tiêu khẳng định tính văn hóa của cộng đồng, đây là cơ hội để chấn hưng, quảng bá, phát huy vai trò chủ thể của người dân trong các lễ hội. Định hướng của thành phố về phát triển văn hóa Hội An là phải nghiên cứu thể chế hóa, cụ thể hơn và phát huy hữu hiệu hơn văn hóa của người Hoa, của các tôn giáo và người nước ngoài ở Hội An, làm phong phú, đa dạng văn hóa Hội An” – Ông Tống Quốc Hưng, nói.
Tết Nguyên tiêu thực sự có ý nghĩa rất lớn trong đời sống văn hóa của cư dân Hội An, đáp ứng nhu cầu tâm linh, tính cố kết cộng đồng và khẳng định vai trò sáng tạo cộng đồng, xứng đáng là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia./.
QUỐC HẢI