Nằm ở hạ lưu sông Thu Bồn, Hội An là một vùng cửa sông ven biển. Với vị trí địa lý như vậy, trong giai đoạn hiện nay, hệ thống đường thủy tại Hội An (với hệ thống luồng lạch gồm 43km luồng chính, 11 km luồng phụ và tuyến đường thủy ra đảo Cù Lao Chàm) đang trở thành một tiềm năng du lịch chiến lược của địa phương
Trong quá khứ, nhờ có hệ thống đường thủy mở, giao nối với cửa biển, Hội An đã từng là một cảng thị trên bên dưới thuyền sôi động của xứ Đàng Trong, là một địa chỉ đỏ của con đường tơ lụa trên biển, với sự xuất hiện của những thương nhân nhiều nước trong khu vực châu Á đến buôn bán, làm ăn, sinh sống. Ngày nay, trong bối cảnh kinh tế thị trường, cùng với các điều kiện tự nhiên, văn hóa, nhân văn khác, hệ thống đường thủy ở Hội An lại một lần nữa khẳng định vị trí vai trò của mình, làm cho vùng đất này trở thành nơi có giá trị kinh tế đặc biệt, nhờ vào việc khai thác và phát huy tiềm năng du lịch sông nước, gắn với hệ thống cồn bãi, cảnh quan tự nhiên.
Trên thực tế, hiếm có một đô thị nào hội đủ một hệ sinh thái đa dạng và đặc sắc như Hội An. Từ hệ sinh thái biển, đảo, cửa sông đến hệ thống cồn bãi, rừng ngập mặn dừa nước, tất cả được tổng hòa trong mối quan hệ mật thiết, làm nên một Khu Dự trữ sinh quyển của thế giới. Một điều đặc biệt chỉ có ở Hội An là hệ sinh thái trong vùng gắn liền với một chuỗi vệ tinh hết sức giá trị, chính là hệ thống di tích lịch sử, văn hóa, tâm linh phong phú, đa dạng, trong đó, nổi bật và tiêu biểu nhất là Khu phố cổ Hội An với hơn một ngàn di tích, được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa thế giới.

Khách du lịch đến thăm Làng Gốm Thanh Hà bằng đường thủy- Ảnh: Lê Hiền
Đứng trước lợi thế như vậy, những năm qua, chính quyền và cộng đồng doanh nghiệp, doanh nhân thành phố đã khai thác tiềm năng du lịch đường thủy. Đầu tiên phải kể đến là tuyến du lịch Cù Lao Chàm. Kể từ khi hòn đảo xinh đẹp này được biết đến là vùng lõi của Khu Dự trữ sinh quyển của thế giới lượng du khách có nhu cầu tham quan, tìm hiểu, nghĩ dưỡng tại đây tăng lên. Vào mùa cao điểm, có ngày, Cù Lao Chàm đón trên ba ngàn người (lớn hơn số dân xã đảo). Để có thể đảm bảo phục vụ nhu cầu tham quan của số lượng lớn du khách, thành phố và địa phương đã cải thiện cơ sở hạ tầng, tạo điều kiện thuận lợi cho người dân xã đảo phát triển loại hình lưu trú trong nhà dân đồng thời hình thành một số sản phẩm du lịch bên cạnh những giá trị tự nhiên, lịch sử, văn hóa. Và một điều không thể thiếu đó là thành phố đã tạo điều kiện thuận lợi cho các doanh nghiệp đầu tư phát triển các phương tiện vận tải khách ra Cù Lao Chàm. Tính đến nay, tuyến đường thủy này có gần 125 ca nô cao tốc và 5 phương tiện tàu gỗ tham gia vận chuyển khách. Các doanh nghiệp cũng đã liên kết, tạo nên một Hiệp hội du lịch Cù Lao Chàm nhằm cùng nhau phát triển, giữ gìn môi trường du lịch lành mạnh, vì lợi ích chung và thương hiệu, uy tín điểm đến. Chính sự phát triển đồng bộ các yếu tố này, tuyến du lịch Cù Lao Chàm đã trở thành một hướng phát triển kinh tế quan trọng, then chốt ở thành phố Hội An trong 10 năm trở lại đây.
Một điển hình về du lịch đường thủy ở Hội An khác phải kể đến là tuyến đường thủy sông Hoài, gắn liền với khu phố cổ. Năm 2014, Hội An được bầu chọn là một trong mười thành phố đẹp, có kênh đào nổi tiếng thế giới. Viết về Hội An, trang Touropia mô tả, “Nơi đây là một thương cảng quốc tế sầm uất từ thế kỷ 16, là nơi giao thương của những thuyền buôn trong nước lẫn nước ngoài. Trung tâm Hội An là khu phố cổ với những ngõ hẹp quanh co và các ngôi nhà cổ, cửa hàng nho nhỏ mang phong cách Trung Hoa. Đôi khi, Hội An còn được ví như là “Venice của Việt Nam” bởi đặc trưng dòng kênh nhỏ chia đôi khu phố cổ”. Với lợi thế như vậy, tuyến đường thủy này trở thành một tuyến huyết mạch, tâm điểm trong hoạt động du lịch sông nước tại Hội An. Để khai thác tiềm năng này, Hội An cũng đã chọn cách làm phù hợp, tạo ra những sản phẩm du lịch văn hóa đặc trưng, làm nên nét riêng có, khác biệt với các loại hình du lịch sông nước ở nhiều địa phương. Không chỉ được biết đến là cảnh quan tự nhiên như tiềm năng du lịch sông nước của các khu vực, vùng miền khác, dòng Sông Hoài còn được tạo thêm những giá trị độc đáo, bằng những sản phẩm du lịch văn hóa, nhân văn, thu hút du khách đến khám phá, tìm hiểu. Từ hoạt động của các ghe thuyền trên sông Hoài đến các sản phẩm du lịch như thả hoa đăng, cất rớ, ghe bầu phố Hội cùng cảnh sắc lung linh của phố, tất cả đã làm cho tuyến du lịch này hữu tình hơn, không trùng lắp với bất kỳ một “dòng sông du lịch” nào trên thế giới.
Một tiềm năng du lịch mang tính trung gian, kết nối giữa hai Di sản Văn hóa thế giới và Khu sinh quyển Cù Lao Chàm phải kể đến là hệ thống hạ lưu sông Thu Bồn, chảy quanh địa bàn thành phố Hội An, cùng với đó là hệ thống cồn bãi, các di tích vùng ven, các làng nghề nổi tiếng, những cù lao xanh nằm rãi rác ven sông nước. Theo tuyến này, du thuyền chở khách từ phố cổ Hội An, đi thăm các làng nghề Gốm Thanh Hà, Mộc Kim Bồng, ghé về bãi biền trồng bắp và hến trộn, bánh đập Cẩm Nam, xuôi dòng xuống khu vực rừng dừa Bảy Mẫu Cẩm Thanh, về cảng Cửa Đại để khởi hành ra Cù Lao Chàm. Trên tuyến du lịch kết nối, liên thông liên vùng đường thủy này, các làng nghề truyền thống và rừng dừa Bảy Mẫu, cùng hệ thống di tích lịch sử văn hóa vùng ven đã trở thành những địa chỉ đỏ, thu hút hàng ngàn lượt khách đến tham quan tìm hiểu. Nhiều tour tuyến của các doanh nghiệp đã được mở ra, mang đến sinh kế cho cộng đồng cư dân các xã phường ven sông, ven biển.
Trong những năm gần đây, cả chính quyền và cộng đồng doanh nghiệp, cư dân Hội An đều đã và đang đầu tư nhiều mặt để khai thác tiềm năng du lịch đường thủy. Ngoài việc tăng cường quản quản lý hoạt động du lịch đường thủy, bằng nhiều nguồn vốn, thành phố đã đầu từ hàng trăm tỷ đồng để xây dựng hệ thống cơ sở hạ tầng như kè sông Hoài, kè biển Cửa Đại, xây dựng các cầu cảng, khu vực neo đậu đón trả khách ở Tân Hiệp, Làng gốm Thanh Hà, Làng mộc Kim Bồng… Các doanh nghiệp cũng đã cải thiện, nâng cấp phương tiện tàu thuyền phục vụ du lịch, xây dựng các tour tuyến với giá cả và chất lượng phục vụ đảm bảo để thu hút du khách. Cộng đồng cư dân địa phương ngoài việc đầu tư cơ sở, chỉnh trang nhà cửa, mua sắm trang thiết bị thì đã tự thân học hỏi kiến thức, tích lũy và nâng dần kỹ năng, chuyển hướng làm du lịch cộng đồng.
Tiềm năng, lợi thế là vậy song hiện nay, du lịch đường thủy ở Hội An cũng đang đối diện với nhiều thách thức. Lượng du khách đến với Cù Lao Chàm quá đông không chỉ gây áp lực đối với chính quyền và cư dân xã đảo mà còn quá tải đối với tuyến vận chuyển đường thủy ra Cù Lao Chàm. Số lượng phương tiện ra đảo tăng lên trong những năm gần đây cũng đã cảnh báo nguy cơ ảnh hưởng đến hệ sinh thái đáy biển trong Khu Dự trữ sinh quyển.
Thêm vào đó, dù thành phố đã dành nhiều nguồn lực đầu tư nhưng hiện tượng biến đổi khí hậu đang ngày càng phức tạp, khó lường đã ảnh hưởng, tác động tiêu cực đến hệ thống hạ tầng các tuyến du lịch đường thủy. Hiện trạng bãi bờ, cảnh quan sông nước và các công trình phục vụ du lịch có nguy cơ sạt, xói lở, xuống cấp, hư hỏng ngày càng tăng. Ngoài ra do vị trí nằm ở hạ lưu sông Thu Bồn nên hệ thống sông ngoài, kênh rạch ở Hội An cũng là nơi tiếp nhận dòng chảy rác thải, ảnh hưởng đến cảnh quan môi trường và tăng gánh nặng xử lý cho địa phương.

Nhân dân vớt rác thải tại Mom Cửa Đại- Ảnh: Lê Hiền
Để phát huy tiềm năng lợi thế du lịch đường thủy, trong quy hoạch chung xây dựng thành phố đến năm 2030, thành phố Hội An xác định quy hoạch 12 bến thuyền chính tại các vị trí: Chợ Hội An, Cẩm Kim, Khu công viên đa chức năng phường Thanh Hà, làng Gốm Thanh Hà, Cồn Chài Cẩm Châu, điểm đầu sông Đò Cẩm Châu, phường Cẩm Nam, thôn 1, thôn 7 Cẩm Thanh, bến Cửa Đại, sông Đế Võng Cẩm Châu, sông Đế Võng Cẩm Hà. Cùng với đó, TP cũng quy hoạch hệ thống thoát nước bẩn, xử lý nước thải, rác thải liên quan đến đường thủy, kết hợp thực hiện các dự án kè ven sông để chống xói lở, thực hiện dự án nạo vét sông Hội An, sông Đế Võng, sông Đình, sông Đò, quản lý hệ thống cồn bãi, các cánh đồng ven sông để kiểm soát phát triển đô thị, kết hợp với các dự án cây xanh, chống xâm thực ven biển, nuôi trồng rừng phòng hộ… từ đó giữ hiện trạng dòng chảy và khai thác tiềm năng hệ thống đường thủy để phát triển du lịch.
Lê Hiền


