Hội thảo quốc tế về bảo tồn và phát huy giá trị các đô thị di sản tổ chức tại Hội An vừa qua đã thông qua “Tuyên bố Hội An 2017”, thống nhất bảo đảm việc bảo tồn các đô thị lịch sử và di sản đô thị của châu Á một cách có hiệu quả, công bằng, hướng tới cách tiếp cận toàn diện và xem xét bối cảnh nhận thức rộng lớn.
Tuyên bố cho rằng, cần có các chính sách và cơ chế rõ ràng, áp dụng cách tiếp cận dựa trên quyền con người nhằm bảo đảm sự tham gia tích cực của cộng đồng trong việc thiết kế, quản lý và chia sẻ công bằng lợi ích.
Khi được quản lý một cách phù hợp, các chức năng mới như dịch vụ, du lịch sẽ trở thành những sáng kiến kinh tế quan trọng có thể đóng góp vào sự thịnh vượng của cộng đồng, cũng như công tác bảo tồn tại các khu đô thị lịch sử và di sản văn hóa liên quan; bảo đảm 2 sự đa dạng về kinh tế – xã hội và chức năng cư trú. Việc bảo đảm các dịch vụ nhằm bảo vệ các di sản vật thể và phi vật thể có vai trò quan trọng đối với cả cộng đồng địa phương cũng như khách du lịch.
Đối với các công trình di sản gỗ dễ bị hư hại, cần có sự quan tâm và đầu tư đặc biệt nhằm phòng tránh và giảm thiểu rủi ro, đặc biệt trong bối cảnh tác động của biến đổi khí hậu ngày càng gia tăng. Ngoài ra, các chính sách và thực hành nhạy cảm sinh thái cần được xây dựng, đầu tư hướng tới tăng cường tính bền vững và chất lượng cuộc sống đô thị, đặc biệt liên quan đến tiêu thụ nước, năng lượng.
Tuyên bố Hội An 2017 có 10 nguyên tắc và khuyến nghị- Ảnh: Quốc Hải
Trên thực tế, trong quá trình phát triển kinh tế, cũng như quá trình đô thị hóa diễn ra nhanh chóng, việc bảo tồn và phát huy giá trị của các di sản đã tạo ra áp lực không hề nhỏ. Bà Susan Vize, Trưởng Đại diện UNESCO tại Việt Nam cho biết, để phát triển mang tính bền vững, chúng ta cần tiếp tục giữ gìn, bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống vì đây được coi là kho báu, lồng ghép tăng trưởng với bảo tồn. Bên cạnh đó, việc hợp tác quốc tế để chia sẻ kinh nghiệm trong bảo tồn và phát huy các giá trị di sản của những địa phương có kinh nghiệm là cực kỳ quan trọng.
Đối với trường hợp đô thị di sảnHội An, bà Susan Vize, Trưởng Đại diện UNESCO tại Việt Nam chia sẻ: “Chúng tôi ghi nhận sự nỗ lực của chính quyền thành phố Hội An, với sự hỗ trợ của Bộ Văn hóa thể thao và du lịch và các chuyên gia trong và ngoài nước về lĩnh vực du lịch đã cải thiện công tác quản lý, bảo tồn cũng như phát triển du lịch bền vững ở khu đô thị di sản thế giới – hướng đến mục tiêu tạo sự công bằng xã hội cũng như mức sống của cộng đồng địa phương, của người dân Hội An.”
Tuy nhiên, hiện nay, tình trạng biến đổi khí hậu, nước biển dâng đã tạo ra áp lực lên các đô thị, nhất là các đô thị cổ, đô thị di sản… Chính vì vậy, cần phải có sự chung tay của các cấp chính quyền, các cơ quan chuyên môn cũng như ở khu vực tư nhân để bảo tồn và phát huy giá trị di sản. Cùng với đó, khuyến khích những sáng kiến mới từ các chủ thể địa phương và khu vực tư nhân về cơ chế bảo vệ và phát triển bền vững tại các khu đô thị di sản.
Nhiều áp lực đang tác động lên Đô thị di sản Hội An- Ảnh: Quốc Hải
Tuyên bố Hội An nhấn mạnh vai trò của chính quyền địa phương là rất quan trọng trong việc hỗ trợ, tạo ra không gian cho đối thoại và hành động, trong công tác lập kế hoạch, thiết kế; thực hiện, giám sát các chính sách và chương trình; trong xây dựng cơ sở vật chất, nhận diện giá trị của di sản, tính đa dạng, sáng tạo cho phát triển bền vững. Cần có các mô hình phát triển đô thị toàn diện, nhạy cảm văn hóa nhằm thúc đẩy các quy trình mang tính toàn diện trong việc tiếp cận, đại diện và tham gia vào văn hóa.
Theo UNESCO, không riêng Hội An mà hầu hết các đô thị di sản ở châu Á, đặc biệt là các thành phố dọc bờ biển đang phải đối mặt với những ảnh hưởng của biến đổi khí hậu và thảm họa thiên nhiên. Ngoài ra, việc quy hoạch và phát triển không gian xung quanh các khu vực di sản vật thể và thiên nhiên của địa phương là một thách thức rất lớn với các chính quyền. Sự phát triển du lịch với nhiều loại hình sản phẩm, dịch vụ đa dạng đã góp phần cải thiện nguồn sinh kế và thu nhập cho người dân, tạo cơ hội cho các doanh nghiệp địa phương.
Tuy nhiên, các khu dân cư mới hình thành kéo theo các vấn đề về vệ sinh môi trường, giao thông và an ninh. Bên cạnh đó, khu vực phát triển tiếp giáp với khu vực di sản rất cần được thiết kế sao cho phù hợp, đảm bảo tính hợp nhất giữa truyền thống và hiện đại. Sự kết nối này giúp bảo tồn các giá trị di sản, đồng thời tạo ra sức sống mới cho chính các giá trị đó thông qua các hoạt động phát triển kinh tế.
Theo ông Đinh Văn Thu – Chủ tịch UBND tỉnh Quảng Nam, tuy Hội An liên tục được UNESCO ghi nhận là một trong những nơi thực hiện tốt công tác bảo tồn các giá trị đô thị di sản văn hóa ở khu vực châu Á – Thái Bình Dương, nhưng vẫn đang đứng trước những nguy cơ, thách thức mới. “Hội An đang bị tác động do biến đổi khí hậu và hiện tượng nước biển dâng, dẫn đến xói lở bờ biển hay tình trạng bồi cạn, ngập úng. Ngoài ra, nguy cơ cháy nổ do hoạt động quá tải bởi các dịch vụ của con người trong khu phố cổ; những áp lực của vấn đề dân số, mật độ và thành phần dân cư trong đô thị và tác động mặt trái của tốc độ đô thị hóa, phát triển du lịch lên tính toàn vẹn, tính chân xác của di sản văn hóa, cảnh quan môi trường sống, cảnh quan di tích… Đó cũng là những nguy cơ, thách thức đối với các đô thị cổ khác trên thế giới”.
Quốc Hải