Hiện nay, ngoài việc xuống cấp do thời gian và sự biến thiên của thời tiết, nhiều khu mộ cổ có giá trị ở Hội An không tránh khỏi những ảnh hưởng bởi tốc độ đô thị hóa.
Dẫn chúng tôi tới thăm ngôi mộ tổ tọa lạc ở đường Hai Bà Trưng, khối Xuân An, phường Cẩm Phô, ông Lê Viết Cương, thế hệ thứ 11 của tộc Lê Viết không giấu được những băn khoăn, trăn trở đầy trách nhiệm của một người tộc trưởng khi ngôi mộ tổ bây giờ nằm khuất sau những ngôi nhà cao tầng kiên cố. Để vào thăm mộ này, chúng tôi phải xin phép chủ quán cà phê, lách theo một lối đi nhỏ bên trong quán. Nhưng điều đó vẫn còn may mắn hơn nhiều so với ngôi mộ cổ đời sau của vị cao tổ, nằm cách đó khoảng gần 100 mét. Xung quanh ngôi mộ, các nhà ở đã xây dựng kín mít, không còn một lối đi nào để có thể vào mộ. Ông Lê Viết Cương cho biết, muốn vào được ngội mộ đó, chỉ còn cách đi bằng … máy bay, bởi những năm trước, khu vực đường Hai Bà Trưng, thuộc khối Xuân An còn là vùng đất nguyên sơ, chưa trở thành khu đô thị sầm uất như bây giờ thì mọi người rất dễ đến thăm viếng hai mộ tổ của gia tộc. Khi quy hoạch khu đô thị, hai ngôi mộ này nằm lọt thỏm ở nơi “tấc đất tấc vàng” và có lẽ, cái lỗi lớn nhất của việc quy hoạch lúc đó là chưa để phần đường vào các ngôi mộ cổ. Theo ông Cương, đã vậy, thời gian qua, một vài hộ ở xung quanh khu mộ còn lấn chiếm, cơi nới nên phần diện tích khuôn viên của ngôi mộ tổ bị thu hẹp và che chắn hoàn toàn. Bao nhiêu năm qua, tộc Lê Viết đã đề xuất thành phố quan tâm đền bù giải tỏa, tạo phần đường vào khu mộ tổ nhưng thực tế, việc này vẫn chưa có gì thay đổi. Và cái khó lớn nhất hiện nay là con cháu trong tộc không có bất kỳ một lối đi nào dẫn vào mộ tổ này, trong khi ngôi mộ hiện nay đang xuống cấp nặng. Ông Cương bức xúc nói: “Bây giờ người ta lấn chiếm không có lối vào. Mà cái mộ tổ đó hư hết trơn, thấy rất là thê thảm. Tôi nghĩ cái đó chính quyền phải mạnh tay mới bắt giải tỏa đền bù. Bởi trước đây, các hộ đó cơi nới ra làm tạm bợ thôi, chừ làm nhà bao quanh hết rồi, không vô được. Cái đó chừ phải bắt họ đưa giấy tờ ra chứng minh. Nhà cửa, hồ sơ giấy tờ của anh như thế nào? Cứ kiểm tra, nếu cơi nới thì bắt giỡ. Bây giờ họ lấn thụt nhà vào đến 50 thước luôn”.
Ông Lê Viết Cương – bức xúc cho rằng mộ tổ Lê Viết nằm lọt thỏm trong khu dân cư, đã bị cơi nới, lấn chiếm, không còn đường vào
Theo nhận định của Trung tâm QLBTDSVH Hội An, thực tế rất ít nơi có nhiều mộ cổ có giá trị văn hóa, lịch sử, khảo cổ học như vùng đất Hội An. Và cũng ít thấy ở đâu, sự phong phú, đa dạng về đặc điểm loại hình kết cấu, thành phần chủ nhân, tập quán tống táng lại được thể hiện rõ như các ngôi mộ cổ ở Hội An. Những ngôi mộ này một mặt đã minh chứng sinh động quá trình phát triển liên tục của vùng đất Hội An muộn nhất cũng từ thế kỷ I trước Công nguyên đến nay cũng như về mối quan hệ giao lưu văn hóa sâu rộng giữa các thành phần cư dân gồm nhiều quốc tịch ở Hội An. Hiện nay tại dãi cát thuộc các khối An Bang, Hậu Xá, Thanh Chiếm (phường Thanh Hà), Trường Lệ (Cẩm Châu) và một số cồn đất cao khác, Trung tâm QLBTDS đã phát hiện trên vài ngàn ngôi mộ có niên đại từ thế kỷ 15 đến thế kỷ 16. Đó là chưa kể con số thống kê sơ bộ hơn 100 ngôi mộ thuộc thế kỷ 17, 18. Đây là những ngôi mộ còn khá nguyên trạng các yếu tố cơ bản, nhất là bia, quynh, nấm và thành.
Mộ cổ Hội An có nhiều giá trị về văn hóa, lịch sử, khảo cổ học (Ảnh sưu tầm từ Trung tâm Quản lý Bảo tồn Di sản văn hóa Hội An)
Tuy nhiên cũng theo kháo sát, đánh giá hiện trạng di tích của Trung tâm Quản lý bảo tồn Di sản văn hóa Hội An, do nhiều yếu tố khách quan trong lịch sử phát triển đô thị nên hiện nay, nhiều ngôi mộ, khu mộ ở Hội An vẫn còn nằm xen lẫn trong khu dân cư. Có ngôi mộ khi được các gia tộc sửa chữa, tôn tạo thì lại đụng phải vấn đề tranh chấp đất đai hoặc cấn địa giới, hành lang các công trình kiến trúc, đường giao thông khác. Nhiều ngôi mộ cũng đã xuống cấp nghiêm trọng. Khảo sát trong 6 tháng cuối năm nay đối với 36 ngôi mộ cổ trên địa bàn toàn thành phố cho thấy, đã có đến 25 ngôi mộ bị hư hỏng, nứt vỡ, bong tróc, sụt lún, sụp đổ nhiều thành phần kết cấu. Dù các ngôi mộ này được người xưa xây dựng bằng những nguyên vật liệu đặc biệt nhưng qua nhiều biến thiên của thời gian, thời tiết, trải qua thời kỳ chiến tranh nên nhiều ngôi mộ bị ảnh hưởng. Tại khu vực mộ tộc Trần (được xếp hạng di tích cấp Quốc gia) ở Rừng Rẫy, thôn Thanh Đông, xã Cẩm Thanh, ông Trần Linh, tộc trưởng tộc Trần cho biết: Trong chiến tranh, quân của ta, nói chung là du kích lấy cái mộ làm hầm. Căn cứ cách mạng đó bị bom mìn cày xới, giờ bị hư, chúng tôi mới sửa lại thôi, không xây lại được. Trong đó có mộ ông Trần Công Thành, tức là bố của bà Thứ Phi, vợ của vua Quang Trung đã bị bom mìn cày xới mất tấm bia, chúng tôi đã nỗ lực lắm mà không làm răng tìm được tấm bia đó. Cho nên bây giờ cùng với bà con trong tộc họ, chúng tôi cũng muốn xin kinh phí để xây dựng lại mộ cho ông, vì ông là ông tổ kia mà. Để như rứa thấy tội lắm. Trong khi khu mộ tổ của chúng tôi được xếp hạng là di tích cấp Quốc gia.”.
Mộ ông Chu Kỳ Sơn ở phường Sơn Phong nằm gần khu dân cư (Ảnh sưu tầm từ Trung tâm Quản lý BTDSVH Hội An)
Khu mộ cổ ở khối Bàu Đưng phường Thanh Hà năm Khải Định thứ 8 (tức năm 1913) (Ảnh sưu tầm từ Trung tâm Quản lý BTDSVH Hội An)
Theo thống kê, tính đến cuối năm 2014, Hội An có 47 mộ, khu mộ được xếp hạng cấp quốc gia, cấp tỉnh và di tích được UBND tỉnh, thành phố bảo vệ. Thời gian qua, các ngành hữu quan của thành phố cũng đã có nhiều cuộc khảo sát thực trạng và nghiên cứu giá trị của mộ cổ, khu mộ cổ để có hướng bảo tồn, tôn tạo. Tuy nhiên, do nguồn kinh phí trùng tu có hạn nên thành phố cũng mới ưu tiên thực hiện các công trình di tích “sống” xuống cấp nghiêm trọng, có nguy cơ sụp đổ, chưa thể dành nhiều nguồn lực thực hiện việc bảo tồn, trùng tu các công trình di tích là mộ cổ, khu mộ cổ. Và với chủ trương xã hội hóa công tác bảo vệ di tích, các ngành hữu quan và các địa phương cũng đã khuyến khích các gia tộc chủ động kêu gọi con cháu chung tay trùng tu, bảo vệ di tích. Vì vậy, cũng đã có nhiều di tích mộ cổ được bảo vệ tốt. Tuy nhiên, hiện nay vẫn còn một số ngôi mộ có người trong tộc ở xa nên việc chăm sóc, bảo vệ di tích rất khó thực hiện. Thêm vào đó, khi các gia tộc trùng tu, việc tạo ra nguyên vật liệu xây dựng cổ mộ như trước (bằng vôi hến) rất khó thực hiện, cộng với yếu tố tâm linh nên nhiều gia tộc chỉ cải hoán một phần di tích, ảnh hưởng đến kiến trúc nguyên bản và giá trị mộ cổ. Đó là chưa kể những khó khăn trong việc giải quyết địa giới cho các ngôi mộ cổ xen lẫn trong khu vực đô thị cũng đang là bài toán khó đối với thành phố. Ông Nguyễn Văn Dũng – Chủ tịch UBND thành phố Hội An cho rằng, việc trùng tu mộ cổ giờ đã trở thành việc nhọc nhằn của thành phố Hội An. “Một trong những điều rất đáng quan tâm và hiện nay đã trở thành nỗi nhọc nhằn cho thành phố đó là các di tích là mộ nằm ở khu dân cư bị kẹt đường kẹt xá, có những chỗ phải đi máy bay kia. Bây giờ chung quanh nhà người ta làm hết rồi, do không di dời mộ trước, dân cư chúng ta tốc độ độ thị hóa nhanh hơn. Và đến bây giờ để giải quyết quả là không đơn giản chút nào. Vấn đề là giải tỏa, tái định cư. Người ta có chịu đi khỏi chỗ định cư mấy chục năm nay hay không? Vừa rồi một trường hợp ở phường Sơn Phong, tuy chưa phải là di tích nhưng mà từ hồi nào tới giờ chưa có tiền lệ là Chủ tịch UBND như tôi phải bút phê vào hồ sơ thiết kế để trùng tu. Nhưng vừa rồi vì tranh chấp, tôi phải chấp nhận giao cho hội đồng gia tộc, lên bản vẽ nên trùng tu như thế nào rồi giao cho Phòng Quản lý đô thị và Trung tâm Quản lý bảo tồn di sản kiểm tra, kết hợp với cộng đồng gia tộc, cùng chủ đất ở đó xem được chưa, thống nhất ba mặt một lời, có văn bản hẳn hoi rồi mới trùng tu. Vậy mà sau đó vẫn làm không đúng, tự nhiên làm thêm hai con rồng, hai con nghê, trong khi thiết kế ban đầu không có” – Ông Nguyễn Văn Dũng nói.
Và dù còn nhiều cái khó như vậy nhưng lãnh đạo thành phố Hội An vẫn luôn nhất quán quan điểm, tới đây sẽ phải thực hiện tốt việc bảo vệ, trùng tu mộ cổ. Bởi mộ cổ, khu mộ cổ là một thành phần không thể thiếu trong quần thể di tích của thành phố Hội An.
Lê Hiền