Nhà lao Hội An – tên thường gọi là nhà lao Xóm Mới, lao xá Hội An, Trung tâm cải huấn Quảng Nam do đế quốc Mỹ và chính quyền tay sai xây dựng từ năm 1960 đến năm 1975. Nhà lao này thuộc hệ thống chuỗi các nhà lao và là nhà lao thứ tư mà chính quyền thực dân, đế quốc lập nên ở Hội An để giam cầm cán bộ, chiến sĩ và đồng bào yêu nước ở Quảng Nam, Đà Nẵng và các vùng lân cận.


Với giá trị và ý nghĩa hết sức to lớn, Nhà Lao Hội An đã được công nhận xếp hạng Di tích cấp tỉnh vào năm 2007; đồng thời, ngày 17/9/2010, UBND tỉnh Quảng Nam ban hành Quyết định phê duyệt dự án Tu bổ, tôn tạo di tích Nhà lao Hội An với tổng mức đầu tư hơn 19 tỷ đồng. Năm 2012, công trình chính thức được khởi công. Năm 2013 hoàn thành thi công giai đoạn 1. Năm 2017 hoàn thành thi công giai đoạn 2. Năm 2023 này hoàn thành hạng mục Phòng trưng bày, giới thiệu Di tích; đồng thời đang tích cực xúc tiến thủ tục đầu tư một số hạng mục còn lại để phấn đầu hoàn thành, kết thúc Dự án trong năm 2024. Ông Phạm Phú Ngọc – Giám đốc Trung tâm QLBT DSVH Hội An cho biết, đến năm 2023, các hạng mục cơ bản của Nhà lao đã được phục hồi. “Một trong những việc hết sức quan trọng là làm sao phát huy giá trị di tích, thế nên trong năm nay Trung tâm QLBT DSVH Hội An đã tập trung hoàn thành xây dựng Phòng trưng bày để giới thiệu lịch sử các Nhà lao Hội An”, ông Ngọc nói.
Trên cơ sở hàng ngàn trang tư liệu sưu tầm, hàng trăm phiếu ý kiến góp ý, tổ chức 4 cuộc tham vấn nhân chứng, Trung tâm QLBT DSVH Hội An đã tu bổ các hạng mục cổng vào, nhà văn phòng, dãy nhà giam nam, nhà y tế, tường rào… đảm bảo yếu tố nguyên trạng trước đây; một số hạng mục hư hại chỉ còn lại nền móng đã được phục hồi như phòng giam nữ phía đông, phòng giam nữ phía bắc, cột cờ, vọng lâu… Mỗi hạng mục được xem xét kỹ lưỡng về mức độ, giải pháp phù hợp trước khi can thiệp, trên cơ sở khoa học, tâm huyết nhằm phục dựng nguyên trạng cho từng hạng mục theo nguyên tắc bảo tồn của một công trình di tích.
Đến nay, những hạng mục chính của di tích Nhà lao đã hoàn thiện. Đặc biệt, nhà Hội trường được cải tạo để trở thành Phòng trưng bày giới thiệu tổng quan về di tích các nhà lao thời thực dân, đế quốc ở Hội An với hơn 200 hình ảnh, tư liệu, hiện vật được trưng bày qua các chủ đề: lịch sử hình thành các nhà lao; tội ác của địch; cuộc sống sinh hoạt và hoạt động đấu tranh của đồng bào và chiến sĩ cách mạng bị địch bắt và tù đày tại các nhà lao Hội An… Bà Võ Thị Hóa – Anh hùng LLVT nhân dân, từng bị giam cầm tại Nhà lao Hội An nói: “Trong những năm chiến tranh, tôi từng bị nhốt ở đây nên tâm huyết của tôi cũng như những người còn sống mà bị nhốt tại Nhà lao Hội An là muốn di tích này được trùng tu và phát huy để cho thế hệ mai sau biết được truyền thống của ông cha mình bị địch giam cầm, tù đày như thế nào để cho các thế hệ trẻ học tập và noi theo, phát huy di tích lịch sử ngày càng tốt!”
Còn ông Đinh Văn Thời – Hội trưởng Hội Tù yêu nước TP.Hội An cho biết, Nhà lao Hội An đã giam giữ không biết bao nhiêu thế hệ của tù nhân. Trong đó có người bị giam giữ ở đây rồi lưu đày đi các nhà lao khác, từ đất liền tới hải đảo. Tinh thần và ý chí tiến công của anh em lao tù theo Đảng làm Cách mạng rất kiên cường, hết sức bảo vệ Đảng, bảo vệ chính quyền, bảo vệ tổ chức để giành thắng lợi cuối cùng. “Điều đó hôm nay được phát huy giá trị nên chúng tôi rất vui mừng. Không những thế hệ chúng tôi lui tới để xem lại kỷ vật chiến trường xưa mà còn để lưu lại cho thế hệ mai sau”, ông Thời nói.
Nhà lao Hội An dưới vỏ bọc là một “Trung tâm cải huấn” nhưng thực chất nơi đây địch áp dụng nhiều chế độ giam cầm vô cùng hà khắc, cùng với những cực hình tra tấn tàn khốc, gây ra biết bao tội ác đối với những chiến sĩ cách mạng và đồng bào yêu nước. Nhưng cũng từ nơi đây, trong sự khốn cùng của nỗi đau tinh thần lẫn thể xác, đã ngời sáng bao tấm gương về lòng yêu nước thủy chung son sắt, khí tiết đấu tranh cách mạng kiên trung của nhiều thế hệ đồng bào, chiến sĩ cách mạng. Ông Nguyễn Văn Lanh – Phó Chủ tịch UBND thành phố cho rằng, vai trò của truyền thống cách mạng, trong đó các di tích lịch sử cách mạng hết sức quan trọng cho nên từ di tích Nhà lao đã phát đi một thông điệp là tạo sự đồng hành toàn diện và đồng bộ trong quá trình giáo dục truyền thống lịch sử, truyền thống văn hóa. “Điều đó cũng song hành với các nhiệm vụ bảo tồn các di sản văn hóa khác, phản chiếu đầy đủ lịch sử và bề dày, chiều sâu của vùng đất và con người Hội An”, ông Lanh nói.

Năm 2023, tuy mới được đưa vào hoạt động như một điểm tham quan di tích lịch sử – văn hóa nhưng Trung tâm QLBT DSVH Hội An đã đón 1.005 lượt người đến tham quan, trải nghiệm gồm cả du khách, những tù nhân yêu nước và các bạn trẻ trên quê hương Phố Hội anh hùng. Hiện nay, di tích Nhà lao Hội An được mở cửa thường xuyên để đáp ứng nhu cầu khám phá, tìm hiểu và sinh hoạt truyền thống của các đối tượng nhân sĩ, trí thức và nhân chứng lịch sử… Bên cạnh đó, Trung tâm QLBT DSVH Hội An còn tiếp tục triển khai các công việc còn lại để kết thúc dự án cũng như tham mưu cấp thẩm quyền tiếp tục đầu tư nâng tầm, mở rộng, hướng đến hình thành một điểm tham quan du lịch văn hóa – lịch sử của TP.Hội An. Đồng thời, các ngành chức năng của thành phố cũng đang tập trung xây dựng hồ sơ, triển khai tham mưu các thủ tục trình đề nghị công nhận xếp hạng di tích cấp quốc gia cho hệ thống các nhà tù thực dân, đế quốc ở Hội An.
ĐỖ HUẤN


