Tiếng thơm bài chòi Hội An

Nghệ thuật Bài chòi Miền Trung Việt Nam vừa chính thức được UNESCO ghi danh trong Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện nhân loại. Tuy không phải là chiếc nôi của bài chòi nhưng với những nỗ lực phục hồi và phát huy loại hình nghệ thuật này gắn với du lịch, Hội An đã tạo ra “tiếng thơm” và sức lan tỏa cho bài chòi. Những thước phim tư liệu của hồ sơ quốc gia Nghệ thuật bài chòi trình UNESCO công nhận được quay nhiều cảnh và hoạt động ở Hội An.

Bài chòi là một thú chơi khá phổ biến của người dân các tỉnh thuộc Nam Trung Bộ (từ Quảng Nam, Quảng Ngãi đến Bình Định, Phú Yên…) vào mỗi dịp đầu xuân hoặc hội hè, đình đám, lễ lộc… nhưng có một thời gian dài bài chòi chỉ là hoài niệm đẹp của thời xưa cũ. Chỉ từ khi có Đêm rằm phố cổ Hội An (1998), chính xác hơn là từ năm 1999 bài chòi mới xuất hiện trở lại với hình thức “hội” chơi và được phục hồi những nét văn hoá đặc sắc của nó. Không phải là chiếc nôi của bài chòi nhưng với ý thức giữ gìn và phát huy các giá trị văn hoá của ông cha, người Hội An đã tạo được một vị thế đặc biệt cho loại hình văn hoá phi vật thể này. Năm 2004, cùng với “Đêm phố cổ Hội An”, bài chòi Quảng Nam được trao giải thưởng “The Guide Award” – giải thưởng du lịch – dịch vụ uy tín nhất Việt Nam được tổ chức thường niên, sánh vai với cồng chiêng Tây Nguyên (lúc đó đang được đề nghị UNESCO công nhận là di sản văn hoá phi vật thể của nhân loại) cùng các loại hình: quan họ Bắc Ninh, rối nước Hà Tây, ca trù Hà Nội, ca Huế, đờn ca tài tử Nam Bộ… Đến tháng 3/2005, lễ trao thưởng đã được tổ chức trọng thể tại Hội An nhân Tuần Lễ hội “Quảng Nam-hành trình di sản” lần thứ 2. Và hiện nay, trò chơi bài chòi đã trở thành một món ăn tinh thần không thể thiếu được của người dân và du khách thập phương khi đến tham quan, thưởng lãm khu phố cổ – di sản văn hoá thế giới.

Hô diễn bài chòi ở Vườn tượng An Hội- Ảnh: Đỗ Huấn

Nhìn lại quãng đường nỗ lực phục hồi đã qua (từ 1999 đến nay), tuy không dài nhưng ghi dấu ấn sáng tạo và nỗ lực lớn lao của những người làm văn hoá ở Hội An. Từ chỗ chỉ còn là trò chơi đánh bài tới (6 người), bài trùng (4 người) ở nhà, ở hàng xóm rồi tiến đến sân đình (ngồi chiếu). Từ đất lên dàn (tre) rồi lên chòi, bài chòi chỉ là trò chơi dân gian thông thường của những nông dân có giọng hô hay, có tài hô diễn trong các cuộc vui của thôn xóm. Được chơi bài chòi là dịp để người chơi thả mình thư giãn trong tiếng trống rộn ràng, trong giọng hô hát nồng nàn ấm áp với những lời ca bình dị, ứng đáp nhanh nhạy thông minh, giàu hình ảnh, gợi tưởng và cũng rất ý vị, khôi hài. Sau một thời lãng quên, đến khi Hội An đưa vào hoạt động trong các đêm phố cổ thì bài chòi còn được dàn dựng bài bản hơn: có chòi đẹp để ngồi, có trống chầu, trống con, có đàn cò, đàn nhị, song lan…để đệm khi hô hát và có trang phục, đạo cụ biểu diễn đẹp hơn. Cũng dần dà theo từng hội chơi, từ chỗ chỉ là trò chơi dân gian, Hội An đã dựng thành những tiết mục nghệ thuật hoàn chỉnh đúng phong cách “diễn xướng dân gian bài chòi” và liên tục được cử tuyển hoặc mời chọn tham dự các liên hoan nghệ thuật dân gian, dân ca cấp khu vực cũng như toàn quốc ở trong Nam ngoài Bắc. Vang tiếng bay xa, liên tục những năm gần đây bài chòi Hội An được mời diễn giao lưu văn hoá và phục vụ các hội nghị cấp cao quốc gia cũng như quốc tế, từ Châu Âu (CHLB Đức, Hunggary), sang Châu Á (Hồng Kông, Hàn Quốc, Nhật Bản) và cả ở Úc… Dằng dặc suốt 12 tháng trong năm, trò chơi bài chòi luôn được tổ chức trong các cuộc hội lễ, biểu diễn nghệ thuật ở phố cổ cũng như phục vụ nhân dân trong và ngoài tỉnh với hàng trăm lượt và tăng dần hàng năm mà vẫn không thoả được lòng mong chờ của người dân. Đó là minh chứng sinh động cho sức sống và sự lan toả của loại hình nghệ thuật dân gian này. Bây giờ, người dân Hội An hễ thấy không tổ chức trò chơi bài chòi trong những dịp vui vầy là như thấy trống vắng, hụt hẫng điều gì đó. Du khách trong và ngoài nước cũng vậy: hễ đến Hội An là nằng nặc đòi đi chơi bài chòi ngay. Hội An không phải là nơi sinh ra bài chòi nhưng ai cũng muốn đến Hội an để nghe hô bài chòi. Điều đó cho thấy Hội An có cách làm hay và tiếng thơm bài chòi đã vang xa…

Các diễn viên Hội An hát diễn bài chòi ở Nhật Bản

Có được “hoa thơm trái ngọt”, những người làm văn hoá ở Hội An luôn tự hào về những giá trị văn hoá độc đáo của cha ông để lại. Ý thức “lần trong di cảo” luôn thường trực trong các lớp cháu con hôm nay! Càng không quên được bao nghệ nhân quần chúng bình dị nhiệt thành, bao lớp công chúng mê say theo tiếng trống lời hô của bài chòi. Và cũng không thể quên được những đóng góp tích cực, đầy tâm huyết của những người làm văn hoá lâu năm ở Hội An như nhạc sĩ, nhà nghiên cứu âm nhạc Trương Đình Quang (Đà Nẵng), bác Trần Sung, anh Võ Phùng, Trần Đình Châu, các anh chị làm công tác nghiên cứu, sáng tác và sưu tầm như Trần Văn Nhân, Phùng Tấn Đông, Phạm Phú Sương (đã mất), Xuân Giá, Phùng Sơn (ở Hội An)…Và cần phải kể đến những đóng góp bền lâu, hiệu quả của các anh, chị hiệu tài năng và triển vọng ngay trên mảnh đất quê nhà như: Nguyễn Đáng, Ngọc Hụê, Thu Hương, Lệ Nga, Văn Quí, Hạnh Hoa, Minh Nhanh, Thu Sang… đã góp phần đáng kể đáp ứng nhu cầu hưởng thụ của đông đảo công chúng. Đó là những người yêu quê hương qua từng câu hò điệu lý, được nuôi nấng vỗ về từ dòng sữa, lời ru của những người mẹ quê hương.

Hội văn nghệ dân gian Việt Nam và nhiều nhà nghiên cứu, lý luận, cùng các chuyên gia đã từng gắn bó máu thịt với nghệ thuật dân gian, với văn hoá Quảng Nam cũng đánh giá cao những nỗ lực đáng khen của Hội An trong việc bảo tồn và phát huy loại hình diễn xướng dân gian này.

Đỗ Huấn