Không phải vô cớ hay ngẫu nhiên mà Lễ đón bằng công nhận nghệ thuật Bài chòi miền Trung Việt Nam là di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch quyết định phối hợp với UBND tỉnh Quảng Nam tổ chức tại Công viên Đồng Hiệp (phường Minh An, TP.Hội An) vào tối 7/5/2018. Hội An tự hào là nơi có nhiều đóng góp trong công tác bảo tồn và phát huy giá trị nghệ thuật Bài chòi.
Bài chòi là một thú chơi khá phổ biến của người dân các tỉnh Trung Bộ (Quảng Nam, Quảng Ngãi. Bình Định, Phú Yên…) vào mỗi dịp đầu xuân hoặc hội hè, đình đám, lễ lộc… nhưng có một thời gian dài bài chòi chỉ còn là hoài niệm, tưởng chừng đã mai một, lụi tàn. Ở Hội An cũng vậy! Chỉ từ khi có Đêm rằm phố cổ Hội An (1998), bài chòi mới xuất hiện trở lại với hình thức “hội” chơi và được phục hồi những nét văn hoá đặc sắc của nó.
Nhìn lại quãng đường nỗ lực phục hồi 20 năm qua có thể ghi nhận những dấu ấn sáng tạo và nỗ lực lớn lao của những người làm văn hoá ở Hội An. Khi đưa vào hoạt động trong các đêm phố cổ, bài chòi được dàn dựng bài bản, có chòi đẹp để ngồi, có trống chầu, trống con, có đàn cò, đàn nhị, song lan… để đệm khi hô hát và có trang phục, đạo cụ biểu diễn đẹp hơn. Và chính “Đêm phố cổ”, nhờ vào các điều kiện không gian kiến trúc, không gian ánh sáng đặc trưng của phố, nhờ vào lượng người dân và du khách đến với lễ hội ngày càng đông nên trò chơi bài chòi đã thực sự sống dậy ở nội thị (được tổ chức hàng đêm) và đã thành định kỳ tổ chức ở các thôn, các khối phố mỗi dịp tết đến, mỗi dịp hội hè. Đến nay, nghệ thuật bài chòi, trò chơi bài chòi thật sự là một phần quan trọng trong đời sống văn hoá tinh thần và là sản phẩm du lịch khá đặc sắc của Hội An.

Trò chơi bài chòi được tổ chức thường xuyên trong khu phố cổ- Ảnh: Đỗ Huấn
Trên địa bàn thành phố hiện có hơn 10 đội, nhóm hô – hát bài chòi từ thành phố đến cơ sở, thường xuyên tham gia vào hơn 30 chương trình lễ hội hàng năm, tạo nên tính khác biệt của lễ hội ở Hội An. Riêng ở Trung tâm VH-TT thành phố, có một Đội tuyên truyền văn nghệ lấy dân ca – bài chòi làm hình thức nghệ thuật chủ yếu. Nhất là từ năm1996, sự ra đời của Nhà hát nghệ thuật cổ truyền Hội An đã tạo được một đội ngũ hô – hát bài chòi xuất sắc để phục vụ công chúng với tần suất hoạt động rất cao. Tại các hội thi, hội diễn nghệ thuật quần chúng của thành phố, các tiết mục hô, hát bài chòi thường xuyên được các đội văn nghệ các xã phường, các trường học, doanh nghiệp chọn lựa đầu tư tham gia. Trong các lễ hội làng xã, xóm thôn, diễn xướng và trò chơi bài chòi trở thành hoạt động thông lệ ở hầu hết các địa bàn dân cư. Thạc sĩ văn hóa Phùng Tấn Đông cho rằng, chính những hoạt động mà Hội An nỗ lực thực hiện đã tạo ra lớp công chúng đắc lực của nghệ thuật Bài chòi. “Nhân dân ở các vùng như Cẩm Thanh, Cẩm Châu, Cẩm An, Cửa Đại, Thanh Hà, Cẩm Hà… nói chung nơi nào cũng có công chúng của Bài chòi. Chính vì vậy mà khi trò chơi phục dựng lại đã có khán giả của ca hát bài chòi. Cho nên nó tương thích với sở thích của đông đảo người dân. Đây là cơ sở để Bài chòi càng ngày càng lan tỏa, càng được bảo tồn và phát triển”, ông Đông nói.
Trong các trường học, bắt đầu từ năm 2004 Trung tâm VHTT Hội An phối hợp với Phòng GD-ĐT thành phố đã đưa bộ môn hát dân ca – bài chòi vào trường học; tổ chức dạy theo dạng cuốn chiếu từng năm học cho 2 trường THCS vào thứ hai mỗi tuần. Giáo viên là các diễn viên của Trung tâm VHTT. Và từ năm 2011 đến nay, Trung tâm còn mở lớp học hát dân ca – bài chòi hằng đêm tại hoạt động “Phố đêm” trong khu phố cổ cho 2 trường Trung học cơ sở ở nội thị. Cứ mỗi đêm, có từ 20 đến 30 em học sinh của 1 hoặc 2 lớp đến học hát; mỗi em tham gia lớp học mỗi tuần 1 đêm. Lớp học này cũng sẵn sàng đón khách du lịch tham gia học hát. Hoạt động này ngoài mục đích bảo tồn và phát huy nghệ thuật bài chòi còn là một sản phẩm du lịch văn hoá hấp dẫn tại Khu phố cổ. Từ đó đến nay đã có khoảng 1000 lượt học sinh được học hát để tiếp cận và dần yêu thích bộ môn bài chòi; các em chính là các sứ giả làm cho nghệ thuật bài chòi thẩm thấu vào từng gia đình, trường học, xóm thôn; nhiều em trở thành hạt nhân hô, hát bài chòi ở cơ sở, trường học; một số em đã tham gia và đạt giải cao tại các hội thi hô, hát bài chòi cấp thành phố; có em đã trở thành diễn viên, anh/chị hiệu hô, hát dân ca – bài chòi chuyên nghiệp.

Anh chị hiệu nhí trong tiết mục biểu diễn phục vụ quan khách- Ảnh: Đỗ Huấn
“Tiếng lành đồn xa”, liên tục nhiều năm qua bài chòi Hội An được mời diễn giao lưu văn hoá và phục vụ lễ hội, sự kiện ở nhiều tỉnh, thành trong cả nước, các hội nghị cấp cao quốc gia cũng như quốc tế, ở nhiều nước khác nhau (từ CHLB Đức, Hunggary, sang Nhật Bản, Hàn Quốc, Hồng Kông, Úc)… Và hiện nay, trò chơi bài chòi đã trở thành một món ăn tinh thần không thể thiếu được của người dân và du khách thập phương khi đến tham quan, thưởng lãm khu phố cổ – di sản văn hoá thế giới. Được chơi bài chòi là dịp để người chơi thả mình thư giãn trong tiếng trống rộn ràng, trong giọng hô – hát nồng nàn ấm áp với những lời ca bình dị, ứng đáp nhanh nhạy thông minh, giàu hình ảnh, gợi tưởng và cũng rất ý vị, khôi hài. “Không riêng chi khách trong nước mà khách quốc tế cũng hay đến lắng nghe mình diễn xuất. Trò chơi này gọi là diễn xướng bài chòi nên luôn phải vừa hát vừa diễn để khách hiểu và biết được loại hình dân gian này. Cho nên khách ngày càng yêu mến và mỗi lần về Hội An là hỏi tìm trò chơi bài chòi ở đâu, mấy giờ để đến cùng chơi cho vui!”, Anh hiệu Minh Nhanh trao đổi.
Để làm được diều đó là cả quá trình sáng tạo, công phu của những người làm công tác văn hóa, nghệ thuật ở Hội An, vừa phải giữ cho được phần tinh túy, hồn cốt của dân ca bài chòi vừa phải tạo ra độ tương thích, hòa nhịp với cuộc sống đương đại. Là đơn vị thường trực tổ chức các sự kiện văn hóa du lịch và phụ trách hoạt động bài chòi hằng đêm ở phố cổ, ông Võ Phùng – Giám đốc Trung tâm VHTT thanh phố cho biết, đơn vị đã tranh thủ các thành tựu kỹ thuật tiên tiến (âm thanh, hình ảnh, thiết kế, màu sắc…) để hỗ trợ tích cực cho nghệ thuật diễn xướng của diễn viên, nghệ nhân, cho việc hưởng thụ của công chúng; chú trọng tạo sự đồng thuận của công chúng với các nội dung mang tính định hướng đạo đức thẩm mỹ, đồng thời không ngừng sáng tạo nội dung, phong cách hô – hát hấp dẫn, lôi cuốn để đáp ứng nhu cầu tìm hiểu, thưởng thức của du khách nước ngoài và người Việt ở các vùng miền khác nhau bằng cách giải thích bằng ngoại ngữ, bằng giọng phát âm chuẩn tiếng Việt, bằng hình ảnh minh họa… Khi nói về công tác bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa Hội An, Bí thư Thành ủy Kiều Cư cho rằng, Hội An hết sức tự hào được đánh giá là nơi bảo lưu và phát huy tốt nhất giá trị loại hình nghệ thuật này, góp phần đáng kể để Bài chòi được vinh danh là di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.
Không phải vô cớ hay ngẫu nhiên mà Lễ đón bằng công nhận nghệ thuật Bài chòi miền Trung Việt Nam là di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch quyết định phối hợp với UBND tỉnh Quảng Nam tổ chức tại Công viên Đồng Hiệp (phường Minh An, TP.Hội An) vào tối ngày 7/5/2018. Chương trình có nhiều hoạt động hấp dẫn và là sự kiện quan trọng góp phần khẳng định bản sắc văn hóa phong phú, đa dạng của dân tộc Việt Nam, cũng như thể hiện các cam kết của Việt Nam đối với công tác bảo tồn các giá trị văn hóa, nghệ thuật của nhân loại. Đặc biệt đối với Hội An, nơi đã có nhiều đóng góp rất quan trọng và hiệu quả về giá trị thực hành để nghệ thuật Bài chòi được vinh danh thì sự kiện càng có ý nghĩa hơn trong việc tôn vinh những giá trị truyền thống mà chính quyền và nhân dân nơi đây đang cố gắng giữ gìn, phát huy.
Đỗ Huấn


