Ngày Xuân, cùng ngồi quanh mâm cúng để tưởng nhớ ông bà tổ tiên, thắp thêm niềm tin vui sống chắc chắn là phúc lành cho mỗi chúng ta.
Năm đó tôi về quê ăn Tết, bà Nội cười hiền. Ở cái làng Kim Bồng nổi danh khoai lang mắm mại bên dòng sông Thu Bồn này, 30 Tết quả là một ngày linh thiêng đến lạ.
Lũ sớm nên bắp già đúng Tết, Nội bán lấy tiền mua thịt heo nhưng vẫn cất lại 3 trái dày hột nhất. Phụ giúp bà bày mâm cúng tất niên là dịp hiếm. Lăn xăn ra vườn ngắt mấy nhành bông trang, bông phượng cắm bình bông cúng; cắt tàu lá chuối lót cái nong rồi quạt bếp than nướng bắp. Tôi tưởng bà nướng bắp cho tôi ăn, nào ngờ là để dâng cúng.
Bà bảo: “Có chi cúng nấy nghe con, đừng quá tay mà túng thiếu”. Thì đó, trên cái nong bày trước sân ngôi nhà 5 gian do ông Cố dựng, tôi dường như không đếm hết những gì bà có. Bên nải chuối xanh, trái bòng, trái dừa non, con gà, rượu trầu têm vôi, giấy tiền vàng bạc, tôi thấy cả ổ bánh tổ rải mè vàng mọng, cái bánh tráng khoai thơm lạ, đòn bánh lăn, đĩa bánh in đậu xanh, bắp nướng,… và cả mấy cũ khoai lang luộc còn bốc khói.
Ông Nội mất sớm nên bà đảm phần cúng tất niên thay mấy bác trai. Tất niên là cúng tất, từ nhà cửa, ông bà, đất đai, giếng nước, cổng ngõ,… Vái lạy xong, bà mang vàng bạc, giấy tiền dán lên cổng, chum, giếng,… rồi dặn phải chọn ngày tốt mới đốt để múc nước đầu năm. Bà còn dặn, cúng đất là quan trọng lắm. Cúng để tạ ơn các vị thần cai quản đất đai, các vong linh phiêu dạt, các chiến sĩ trận vong, nạn nhân chiến tranh, thiên tai và cả nhiều vị thần, cô hồn người Chăm như chúa Lồi, chúa Lạc, Chợ, Mọi, Mê linh, Khô cốt,…
Ngày Tết luôn có lễ cúng tạ đất đai- Ảnh: Quốc Hải
Nhiều năm nghiên cứu về các lễ cúng tại Hội An, ông Tống Quốc Hưng – Phó Trưởng Phòng Văn hóa và Thông tin Hội An cho biết: “Nội như trong Lễ hành khiến Tết, mấy bà già ở nông thôn cúng đầy đủ hết. Ví dụ như cúng nhà cửa, ông bà, cúng đất đai, cúng giếng. Rồi đem mấy tờ vàng bạc, giấy tiền dán lên, qua Tết được ngày rồi mới múc nước trở lại chứ còn chừ thì ít rồi”.
Rứa là Tết lại về. Tôi ở phố, cách quê con sông nên lòng cứ mơ tới một nhịp cầu. Bên kia lãng đãng khói đồng với nhịp trống Bài chòi quanh cội cây già, bên này khói nhang quyện vào những cung đường cong và vài con hẻm nhỏ trong hội hè phố sá.
Đang ở buổi kim tiền, lễ cúng đã trở nên đại trà, mâm cỗ bày bán sẵn, nét riêng cũng dần phai nhạt nhưng ở đâu chẳng thế, mâm cúng ngày Xuân nhất thiết phải có hoa quả sắc tươi.
Theo ông Trương Hoàng Vinh – Trưởng Phòng Quản lý di tích – Trung Tâm Quản lý Bảo tồn Di sản văn hóa Hội An, ở đây, sản vật xứ Quảng là lễ vật hàng đầu. Bánh tổ, bánh in đậu xanh, nải chuối xanh hay đòn bánh tét luôn có trên mâm cúng mỗi nhà. Phải chăng, bánh tổ là để tưởng về gốc gác, nải chuối xanh để hướng đến sự sinh sôi nảy nở, ước nguyện viên thành.
“Thứ nhứt là cúng chuối, thứ hai cúng bòng, ba cúng dừa. Trong mâm ngủ quả thì bao gồm cúng ông bà, cuối năm rồi giao thừa, đầu năm. Các lễ vật khác thì có các thứ đồ thổ sản Quảng Nam, khác với những nơi khác như bánh lăn, bánh tổ. Mình là bánh đậu xanh phố, bánh đậu xanh bột” – Ông Vinh, cho hay.
Lễ vật dâng cúng thường có mâm ngũ quả- Ảnh: Quốc Hải
Khởi sự cho Tết có lẽ là ngày 23 tháng chạp “đưa Ông Táo về Trời ” để báo cáo những diễn biến suốt năm trong gia đình thân chủ và nhờ thiên triều phù hộ cuộc sống tươi vui, bớt chút ưu phiền. Lễ cúng thường có con gà, miếng thịt tợ, đĩa xôi, ít chén chè, đĩa trầu cau, trà rượu, nhang đèn, vàng mã,… Những nhà buôn bán, làm nghề ở phố thì mua thêm con cá chép còn sống về cúng rồi sau khi lễ tất mang thả sông làm phép phóng sinh, mong sao bao xúi quẩy, tai ương theo đó mà đi, nhường chỗ cho những điều may mắn trong năm mới.
Dẫu mục tiêu chung là cúng tạ cầu an, năm mới phước lành nên lòng thành là chính, thế nhưng, cộng đồng người Hoa ở phố cổ Hội An cũng còn giữ vài nét riêng. Mâm cúng ngoài vật thức chung còn có bún xào, mì sợi tượng trưng cho trường thọ; cá hấp, đọc đồng âm với chữ dư như sự dư thừa, giàu có; súp tóc tiên đọc đồng âm với chữ phát tài. Đáng lưu ý là những tờ Xuân liên dán trước cửa hay giấy điều viết chữ Xuân, Phước dán ngược trên nhiều thứ trong nhà vì chữ ngược là đảo, đọc đồng âm với chữ đáo, hướng tới ý Xuân đến, Phước đến,…
Giờ đây, những ngày hội Xuân, bà con cộng đồng người Hoa ở các Hội quán tụ hội về phố, phẩm vật cúng cũng vậy nhưng tiệc tùng thì thuê các nhà hàng người Hoa ở Đà Nẵng vào nấu như nhà hàng Kim Đô gốc Hải Nam, Phì Lũ gốc Quảng Đông, Hương Việt gốc Phước Kiến,…
Ông Tống Quốc Hưng – Phó Trưởng Phòng Văn hóa và Thông tin Hội An cho biết thêm: “Bây giờ rất tiện lợi trong chuẩn bị lễ vật, họ cũng không có thời gian nên những đặc trưng về thức ăn, vật cúng cũng giảm bớt, mang tính đại trà, gần như nhà mô cũng như nhà nấy chứ trước đây sẽ có nhiều cái khác nhiều. Bởi vì cái quan trọng nhứt là không có người làm những thức món đó, thứ hai là cũng lo làm ăn, những chuyện đó chủ yếu trên tinh thần là chính”.
Rõ ràng, ai cũng có cha mẹ, ông bà, tổ tiên. Mỗi dịp Xuân về, được ngồi quanh mâm cúng để bùi ngùi nhớ thương hẳn đã là phần thưởng mà đời sống ban tặng cho mỗi chúng ta…
Quốc Hải